"Kadim Zeybek Kültürümüz Üzerine Bir Kaç Söz"

Onları seyretmek benim için zevkten öte hazdır…

Güzel bir zeybek oyunu görsel bir şölendir.

Ama ben amatörce oynayabiliyorum.Bu güne kadar güzel oynamayı öğrenemeyişim içimde bir ukdedir.

Zeybek oyunlarının ustaları benim için,deyim yerindeyse,kutsal kişilerdir.Çünkü zeybeklik kültürünü yaşatmaya çalışan,genç kuşaklara aktaran kültür elçileridir zeybek oyunu ustaları…

Peki “zeybek,efe,zeybek kültürü” bizim için ne ifade ediyor ? 

Kısaca aktaralım..

Zeybek,halkını düşmanlardan ve kötülüklerden koruyan kahramanı temsil eder.Dolayısıyla zeybek;mert,yiğit,cesur ve halkını koruyan “efe”dir.Zeybek oyunu ise efeliğin bir göstergesidir.

Osmanlı devleti’nin son dönemleri ile Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyetin kuruluş dönemlerinde ağalara karşı isyan eden,silahlı ve her zaman halkın yanında olan efeler(zeybek) birçok filme ve kitaba konu olmuştur.S.Ali’nin “ Kuyucaklı Yusuf” ile Yaşar Kemal’in “İnce Memet” adlı eserleri efelerin hayatından esinlenerek yazılmıştır.Milli Mücadele döneminde başta Yörük Ali Efe olmak üzere efelerin büyük çoğunluğu düşman işgaline karşı halk ile birlikte karşı koymuşlardır.

Kısaca; haksızlığın karşısında cesurca duran,bayrağını,milletini seven ve koruyan efelerin oluşturduğu bir kültürdür,bir yaşam biçimidir “zeybek kültürü”.Zeybek oyunu ise işte bu inanç ve değerlere sahip efelerin oynadığı halk oyunlarıdır.

Zeybek Kültürü daha çok,Aydın,Muğla,İzmir,Balıkesir merkezli tüm Ege bölgesi ile Marmara’nın da büyük kesiminde varlığını sürdürür.Bu kültür Aydın’ın Efeler ilçesine adını vermiştir.Zeybeklik özünü koruyarak bu bölgelerde yaşatılmaya devam etmektedir.

Anadolu motifleri ile süslenmiş işlemeli çoraplar,fes,cepken,şalvar,kuşaktan oluşan yöresel kıyafetlerle oynanan zeybek oyunları Ege bölgesine özgü halk oyunlarıdır.Kadın oyuncuların başlığında genellikle gül,menekşe,papatya desenli işlemeler vardır.

ZEYBEK OYUNLARI BİZE ANLATIR…

Ege’de çeşitli adlarda figürleri de az çok birbirinden farklı çok sayıda zeybek oyunu oynanır.Harmandalı,Karyolamın Demiri,Alay Havası,Yandım Ayşe,Edremit Güvendesi,Balıkesir Bengisi…..gibi zeybek oyunlarını oynayan ya da seyredenimiz çoktur.

Bilindiği gibi zeybek oyunları tek ya da birden fazla zeybeğin  çember şeklinde dizilerek yöresel kıyafetlerle oynandığı oyunlardır.

Davul,klarnet,zurna,kapalı alanlarda bağlama,saz oyunun çalgılarıdır.

Zeybek,oyun alanına göğsünü kabartarak,bacaklarını ve kollarını hafif açarak sert ve ses getirici adımlarla girer.Kendinden emindir.Ağır ve kararlı figürlerle başlayan oyun ilerledikçe heyecan artar,zirveye çıktığı anlarda oyuncu nara atarak coşkuyu körükler.Figürlerde soğukkanlılık ve kararlılık hakimdir.

Oyunun içindeki sekmeler,diz vuruşlar,çöküşler zeybeğin kendine güvenini,mertliğini,cesurluğunu,dürüstlüğünü,çevreye meydan okumayı simgeler.Grupla daire şeklinde oynanan oyunlarda “sınırlarını çizdiğim bu topraklar,bu yer, bu yurt benimdir.Sakın ola düşmanım bu yerlere göz dikmesin.Bu topraklarda benden başkası barınamaz.”mesajı verilir.Tekli oyunlarda da diz vurmalarda toprağıma göz diken düşmanımı ayaklarımla,dizlerimle ezerim mesajı verilir. 

Alay Havası ya da Alay zeybeği daha özellikli bir zeybek oyunudur.Bir “Efebaşı”nın komutunda çok sayıda,onlarca kişi tarafından genelde köylerde ve mahallelerde “gelin alma ya da uğurlama” törenlerinde oynanan Alay zeybeğinin daha farklı mesajları vardır.Her şeyden önce en güvenilir zeybek olan “Efebaşı”ya mutlak itaat vardır.Birlik beraberliği,dayanışmayı ön plana çıkarır.Köyden ya da mahalleden uğurlanan geline,”biz seni unutmayız,her zaman seninle birlikteyiz,unutma zor zamanda yanıda oluruz,yeni yuvana güle güle git”;köy ya da mahalleye yeni gelen geline ise “aramıza hoş geldin,artık sen de bizim ailemize katıldın.”mesajı verilir.

Yurdumuzda,kentimiz,köyümüz,mahallemizde birlik ve beraberliği perçinleyen “zeybek Kültürü” ne yazıkki günümüzde kaybolmak üzere.Köyümüzde,mahallemizde bu kültürü yaşatmaya,genç kuşaklara aktarmaya çalışan,düğünlerde al sancakla gelin alan, gelin uğurlayan,bayrak selamlamalarında davulu ve diğer çalgıları susturan,bayrağın ardında kimseye nara attırmayan,dolayısıyla bayrağımıza sonsuz sevgi ve saygı göstermeyi öğreten ve bunu genç kuşaklara aktaran,ölüm,nişan,düğün gibi  geleneksel etkinliklerde işbirliği ve yardımlaşmayı gerçekleştiren,kısaca bizi biz yapan bu değerleri genç kuşaklara aktaracak EFEBAŞI’lar artık yok,ya da sadece isim olarak kaldı.Öz,ruh kayboldu.

Tüm olumsuzluklara rağmen Zeybek Kültürünü özveri ile yaşatmaya çalışan arkadaşlarımızın,hocalarımızın,gönüllülerimizin olması bizi sevindiriyor ve umutlandırıyor.Onlara teşekkür ediyorum.

Ne mutlu “zeybek kültürü”ne gönül verenlere,yaşatmaya çalışanlara…

(Ali Meral Yalçın)